طرح " معماری خوب "
طرح ساماندهی و ارتقاء زندگی مردم از طریق ارتقاء فضای زیست و افزایش آگاهی عمومی در زمینه معماری و شهر
Thursday, 5 August , 2021
افزونه جلالی را نصب کنید. - 27 ذو الحجة 1442
شناسه خبر : 465
  پرینتخانه » آخرین اخبار تاریخ انتشار : 14 آگوست 2020 - 0:35 | 425 بازدید | ارسال توسط :

وقف، آبادانی یا ویرانی

این روزها به واسطه اخبار منتشر شده در ارتباط با سازمان اوقاف بر سر مالکیت بخشی از کوه دماوند و جنگل های هیرکانی ،دو میراث مهم و حیاتی ایران زمین توجهات بیش از پیش به واژه “وقف” جلب شده است.به همین سبب لازم دانسته شد در ارتباط با چیستی آن و اثراتی که بر محیط […]

وقف، آبادانی یا ویرانی

این روزها به واسطه اخبار منتشر شده در ارتباط با سازمان اوقاف بر سر مالکیت بخشی از کوه دماوند و جنگل های هیرکانی ،دو میراث مهم و حیاتی ایران زمین توجهات بیش از پیش به واژه “وقف” جلب شده است.به همین سبب لازم دانسته شد در ارتباط با چیستی آن و اثراتی که بر محیط کالبدی و اجتماعی پیرامون ما می‌گذارد به صورت مجزا به بحث بپردازیم .

بهتر است با این سوال آغاز کنیم که وقف چیست و چه معنایی دارد؟ معنای لغوی واژه وقف در لغتنامه دهخدا ،”اقامت کردن و به حالت ایستاده ماندن و آرام گرفتن “معنی شده است در حالی که در بحث حقوقی به معنای “بازداشتن و نگه داشتن ” است.در واقع وقف در نتیجه نیاز انسان به جاودانه زیستن شکل گرفته است . بدین گونه که با بخشش کل یا قسمتی از اموال ، به دنبال باقی گذاشتن نامی نیکو از خود می‌باشند. به همین سبب وقف هم جنبه‌ای عبادی دارد زیرا که در راه خیر و نیکو انجام می‌شود هم جنبه ای حقوقی تا عدالت در انجام آن رعایت شود.
با این حساب مهمترین تعریف از وقف مربوط به” ماده 55 قانون مدنی” است که بیان می‌دارد “وقف عبارتست از اینکه عین مال حبس و منافع آن تسبیل شود.” اشاره به واژه “تسبیل” در این ماده اشاره دارد به صرف منافع در راه خدا و حبس عین مال به سود دیگران.
اما آغاز وقف از چه زمانی بوده است ؟شاید شما وقف را تنها به اسلام نسبت دهید در صورتی که وقف تنها یک سنت اسلامی نیست ،در گوشه و کنار جهان و آیین های مختلف، مفاهیمی چون وقف وجود داشته است .در اروپا این مفهوم از روم باستان تا به اکنون مورد توجه بوده است و از ابزار های مهم رشد و توسعه فرهنگی این جوامع به حساب می‌آید.در ایران نیز وقف از دوره ساسانیان پابر جا بوده است و اهدای اموال و نذورات به آتشگاه ها رواج داشته‌است .در اواخر دوره ساسانیان نیز شکل تازه‌ای به خود می‌گیرد و در قالب بنیادهای نیکوکاری برای کمک به تهیدستان و احداث نیازمندیهای عمومی عمل می‌کرده است.
بعد از ورود اسلام ،این مفهوم در قالب وقف اسلامی ادامه یافت و با توجه به شیوه حکومت، در هر دوره ای روندی متفاوت و اغلب صعودی پیدا کرد.وظیفه رسیدگی به موقوفات از دوره سامانیان به “دیوان موقوفات “یا “دیوان اوقاف “محول شد تا سال 1289که قانون” وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه”تصویب و تا سال 1307به اجرا درآمد . بعد از انقلاب نیز اموال وقفی تحت نظارت سازمانی با عنوان “سازمان اوقاف و امور خیریه” قرار گرفت.
با شناخت اولیه مفهوم وقف ،حال بهتر است کمی کاربردی‌تر به آن بپردازیم .پیشتر اشاره کرده‌ایم که وقف دارای دوجنبه عبادی و حقوقی است و به همین سبب ماده 55 الی 91 قانون مدنی به موضوع وقف اختصاص داده شده است .البته مشکلاتی از جمله پیچیدگی این قوانین موجب شده امروز شاهد کاهش موقوفات باشیم و لزوم بازبینی در این قوانین بیش از پیش محرز است. در ادامه برای تفهیم بهتر، به بیان مختصری از ارکان و انواع وقف میپردازیم.
ارکان وقف شامل چهار رکن “واقف”،”موقوف علیهم” ،”عین موقوفه” و “متولی” می باشد. “واقف” به شخصی می‌گویند که بخشی از مال یا همه اموالش را وقف میکند و منظور از” موقوف علیهم “شخص یا اشخاصی هستند که وقف به آنها تعلق می‌گیرد . برای انجام عقد وقف لازم است واقف ، بالغ و عاقل باشد و وقف را به اختیار خود انجام دهد و سفیه و مفلس نباشد در این شروط نامی از مسلمان بودن فرد واقف به میان نیامده است یعنی فردی با دین متفاوت یا حتی بدون دین می‌تواند عمل وقف را انجام دهد در صورتی که بدهکار نباشد. در این میان مال یا اموال وقف شده را “عین موقوفه” می‌نامند. و “متولی” به شخص یا اشخاصی گفته می‌شود که اداره مال وقف شده بر عهده آنهاست .متولی توسط واقف مشخص می‌شود و بسته به خواست واقف می‌تواند شخصا متولی عین موقوفه باشد. ماده 75 قانون مدنی کامل به مبحث متولی پرداخته است.
اما نکته قابل اهمیت در این میان نوع وقف است که واقف میتواند به چهار صورت مال خود را وقف نماید.
در دو دسته اول به نوعی واقف مشخص می‌کند چه افرادی از عین موقوفه سود می‌برند اولین نوع ،”وقف عام” است که در آن عین موقوفه اختصاص به گروه یا افراد معینی پیدا نمی‌کند. یعنی در راستای منافع عمومی است و افراد متعددی می توانند از آن استفاده نمایند.برای مثال فردی کتابخانه یا مدرسه ای احداث می‌نماید که افراد بسیاری می‌توانند از آن بهره برند.در این نوع وقف در صورت عدم تعیین متولی توسط واقف ،اداره اوقاف این کار را به عهده خواهد گرفت.
دومین نوع ،”وقف خاص” است که اشاره دارد به زمانی که وقف بر جهات و عنوان خاصی باشد.این نوع وقف در تضاد با وقف عام بوده و به شخص یا اشخاصی تعلق می‌گیرد.برای مثال وقف برای فرزندان پسر یا فرزندان دختر از نمونه وقف خاص است.متولی در این نوع وقف در صورت عدم تعیین توسط شخص واقف میتواند یکی از موقوف علیهم باشد.
اما دو دسته آخر اشاره به نوع استفاده از عین موقوفه دارد.و این مساله مشخص می‌نماید که خود مال برای استفاده قرار خواهد گرفت و یا سود حاصل از آن برای منظوری مشخص استفاده می‌گردد.
“وقف انتفاع”، که مقصود از آن درآمد مادی نباشد برای مثال واقف مسجد یا مدرسه را در زمین ملکی خود یا زمین مواتی که درتملکش بوده است احداث می‌نماید .
“وقف منفعت” که مقصود از آن درآمد مادی برای هزینه چیزی دیگر است به عبارتی شما ملکی از خود را وقف نموده تا با کمک مالی حاصل شده از آن به اداره مسجد یا حسینه ای پرداخته شود.
در مبحث توسعه شهری ، سنت وقف نقش بسیار مهمی در شکل‌گیری فضاهای شهرهای اسلامی داشته است و به دو صورت کالبدی و غیرکالبدی بازتاب یافته است.به لحاظ بعد کالبدی می‌توان نقش این سنت را در تشکیل کوچکترین عناصر شهر من جمله روشنایی معابر،سقاخانه ها،حمام ،مدارس،مساجد تا مقیاس های بزرگتر نظیر بازار مشاهده کرد. در مقابل این اثرات مثبت کالبدی که منجر به شکل گیری کاربری های عمومی شهر می‌شود برخی مواقع مشکلاتی از جمله مالکیت این اراضی موجب می‌شود ملک یا اراضی صورتی بلاتکلیف پیدا کنند که در نهایت موجب کاهش حس تعلق و سرزندگی محل شده و چه بسا سبب مهاجرت افراد از آنجا شود. البته چنین مشکلاتی با وضع قوانین جدید و یا اصلاح موارد قبلی قابل حل بوده و می‌توان از این سنت در جهت تمرکز زدایی از دولت ها و افزایش زمینه مشارکت مردم استفاده نمود.
در طول قرن ها این سنت موجب گشته فضاها و عناصر با ارزشی به شهر ها بخصوص در دوران اسلام اضافه گردد.و از آنجا که اساس وقف بر ماندگاری است ، این عناصر را سالهای متمادی حفظ کرده و در راه درست و برای بهبود جامعه از نسلی به نسل دیگر منتقل کرده است.
حال با توجه به مفاهیم مطرح شده و اخبار این روزها پیرامون وقف بخشی از دماوند و جنگل ها این سوال مطرح می شود که آیا این نوع وقف در جهت اهداف این سنت بخصوص ماندگاری و بهبود شرایط جامعه عمل میکند؟ وقف برای چه عملی صورت گرفته است ؟چه استفاده ای از این اراضی خواهد شد و عواقب آن بخصوص برای افراد ساکن در آن منطقه به چه صورت است؟

به اشتراک بگذارید
تعداد دیدگاه : 1
  1. حمید :
    01 آوریل 21

    عالی

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.